تئوری موسیقی

[مصطفی شفیعی]

در این جستار تئوری و یا دیدمان کاربردی موسیقی را بیان خواهیم داشت ، به گونه ای که دانستن آن ها برای یک نوازنده گریز ناپذیر است...

همه نوشته های این جستار ، نوشته شده بدست مصطفی شفیعی می باشد با این روشنگری که در بیان نوشته ، از بن مایه هایی چند بهره جسته ام.

کتاب ها و بن مایه هایی چون : تئوری بنیادی موسیقی ، نوشته پرویز منصوری - تئوری مقدماتی موسیقی ، ترجمه و نگارش لطف الله مفخم پایان - موسیقی ، نوشته هوشنگ ویژه - اصول آهنگ سازی ، نوشته آرنولد شونبرگ - درک و دریافت موسیقی ، نوشته راجر کیمی ین و...

[مصطفی شفیعی]

صدا و عوامل صوتی همچون مصالح ساخت موسیقی تلقی می شوند. صدا پدیده ای فیزیکی است که در نتیجه ارتعاش یک جسم تولید شده و در محیط مادی انتشار می یابد. این پدیده که انتشار آن بصورت حرکت موجی صورت می گیرد ، دارای مشخصه هایی فیزیکی همچون بسامد ، طول موج ، دامنه (شدت) و منحنی صوتی (طنین) می باشد که در پی تحلیل فیزیکی این عوامل ، به تشخیص نوع ویژگی های صدا دست توانیم یافت.

علم موسیقی صوت را در یک تقسیم بندی ساده به صدای غیر موسیقیایی و صدای موسیقیایی تقسیم می کند :

1. در صداهایی با عنوان غیر موسیقیایی ( مانند شکستن شیشه ، حرکت قطار ، ریزش باران و... ) عامل شدت و ضعف و نیز طنین صدا قابل تشخیص است. اما از آنجاییکه اشکال موجی اینگونه صداها بسیار پیچیده و درهم بوده و از تعداد نوسانات نامنظم بسیار زیادی ترکیب شده اند ، تمیز دادن نواک (زیر و بمی) در آنها تقریبا ناممکن است.

2. در تولید صدای موسیقیایی سازهای موسیقی یا همان دستگاه های مرتعش کننده به گروه های مختلفی ( سازهای زهی ، سازهای بادی و سازهای کوبه ای ) تقسیم می شوند و هریک به شیوه ای خاص صوت موسیقیایی تولید می کند. به بیان دیگر تفاوت در طرز مرتعش شدن است.

• مشخصه های صوت از لحاظ موسیقیایی :

ارتفاع یا نواک ( زیر و بمی ) :
مفهوم زیر و بمی اصوات کاملا روشن و واضح است. برای مثال می دانیم که صدای اصلی مردان نسبت به زنان یا کودکان کفت تر یا بم تر بوده و صدای کودکان به نسبت مردان نازکتر و یا زیرتر می باشد. دلیل وقوع این خصوصیت به میزان نوسان یا بسامد وسیله تولید کننده صدا مربوط است. بدین معنا که هرگاه نوسان تندتر باشد صدا زیرتر بوده و هرچه نوسان کندتر باشد صدا بم تر خواهد بود. در بیانی علمی تر : تعداد ارتعاشات یک جسم در واحد زمان (ثانیه) فرکانس نامیده می شود ، که این تعداد ارتعاشات با واحد هرتز (HZ) مشخص می گردد. حال فرکانس بالاتر صدای تولید شده زیرتر و فرکانس پایین تر صدای بم تری را نتیجه می دهد. کنترل نواک در سازهای زهی به دو عامل طول و ضخامت تار بستگی دارد که افزایش هر کدام موجب بم تر شدن صدا و کاهش هرکدام زیر تر شدن صدا را نتیجه می دهد
* گوش انسان توانایی شنیدن صدایی با فرکانس کمتر یا بیشتر از 20 تا 20000 هرتز را ندارد.

شدت یا دامنه :
ضعیف تر یا قوی تر بودن صداهای موسیقی نسبت به هم بیانگر مفهوم شدت است که در تحلیل نموداری یک طول موج از صدا ، بیشترین ارتفاع طول موج از نقطه تعادل را دامنه می نامیم که بیانگر میزان شدت در آن طول موج است.

طنین یا رنگ :
به سبب رنگ صدای هر ساز است که دو صوت با نواک و شدت یکسان و مرتعش شده توسط دو ساز مختلف از یکدیگر قابل تمیز دادن می باشد. هنگام بررسی منحنی صوتی دو ساز این تفاوت طنین کاملا مشهود است و دلیل آن در نتیجه آمیزش اصوات فرعی دیگر با صوت اصلی و اختلاف آنها است ، که این اصوات فرعی برای گوش ما قابل تشخیص نیستند.

کشش یا دیرند :
زمان تداوم هر صدای موسیقیایی می باشد.

[مصطفی شفیعی]

زبان موسیقی همچون زبان کلام ، از درهم آمیختن حروف و نشانه ها شکل می گیرد. حروف و در اصطلاح نت های موسیقی هفت نام دارند. این تُن ها یا دانگ (پرده) های خاص را به ترتیب دو (Do) ، ر (Re) ، می (Me) ، فا (Fa) ، سُل (Sol) ، لا (La) و سی (Si) خوانده و در اختصار لاتین با حروف A ، G ، F ، E ، D ، C و B نمایش می دهیم

• خطوط حامل

جهت بکارگیری خط موسیقی ، نت های مورد نظر در دوره های پی در پی و بصورت پله پله بر رو و یا میان خطوطی نوشته می شود که در ساده ترین و معمول ترین حالت عبارت است از پنج خط موازی و کامل با فاصله های مساوی.

• کلید

بر روی خطوط حامل از نشانه ای برای شناسایی نام نت ها استفاده می شود که کلید نام دارد. از آنجاییکه شکل نت ها در خط موسیقی بیانگر نام آنها نیست ، کلید مبناییست جهت شناسایی نام نت ها. از کلید های متداول در موسیقی کلید سُل می باشد که همیشه بر روی خط دوم مستقر بوده و نام این خط و نتی که بر روی آن قرار گیرد نیز سُل نامیده می شود و این مبناییست جهت شناسایی نت های دیگر ، بدینگونه که هر مکان قرارگیری نُت در بالا یا پایین خط سُل نُت بعدی یا قبلی نت سُل خواهد بود. کلیدهای دیگری با نام فا و دو که هریک نشان خاص خود را دارد برخلاف کلید سُل در بیش از یک محل روی حامل قرار می گیرند.

• خطوط تکمیلی یا اضافه

تعداد نت هایی که می توان با کمک 5 خط اصلی حامل نمایش داد 11 نت می باشد ، این در صورتیست که وسعت زیر و بمی صدا به 63 تا 65 صدای اصلی در بزرگترین ساز موسیقی (از نظر پهنه اصوات) می رسد. از اینرو برای نمایش سایر نت ها با زیر و بمی متجاوز از محدوده 11 نت خطوط حامل از خطوط کمکی استفاده می کنیم که می توانند بصورت خط تیره هایی در بالا و پایین خطوط حامل قرار گیرند.

[مصطفی شفیعی]

در خطوط تکمیلی روند تناوبی و ترتیبی نام و همچنین محل قرارگیری نت ها ادامه داشته و فاصله هر نت تا نت بعدی هم نام را فاصله هشتم یا یک اکتاو می نامیم.
در نت نویسی و نحوه نمایش نت های یک قطعه در برخی از سازهای موسیقی همچون پیانو یا اُرگ کلیسا به دلیل وسعت نت های اصلی و عدم کاربرد یک حامل پنج خطی (با خطوط کمکی) از حامل مضاعف استفاده می شود. به بیان دیگر معمولا از دو حامل با کلیدهای سُل (در بالا) و فا (در پایین) استفاده می شود. عموما برای نت نویسی در سازهای شستی دار حامل بالا با دست راست و حامل پایین با دست چپ اجرا می گردد.

• شکل نت ها

شکل نت ها نشان دهنده ارزش زمانی آنها می باشد ، به عبارتی زمان اجراء هر نت و به صدا در آمدن آن تا نت بعدی را بیان می دارد. در زمان بندی یک قطعه و نت نویسی آن ، نت گرد بزرگترین دیرند را دارا می باشد و از اینرو زمینه ایست جهت اندازه گیری شکل های دیگر ، که این اندازه گیری برای نوازندگان مبتدی با شمارش کوچکترین فاصله ها صورت می گیرد...
برای شناسایی دیرند یا ارزش زمانی هر نت می بایست به سر بیضوی و پرچم (در صورت دارا بودن) آن توجه شود. در تصویر زیر انواع شکل نت ها با ارزش زمانی هریک نسبت به نت گرد و همچنین ارزش زمانی هریک نسبت به نت بلندتر پیش از خود را خواهید دید.

همانطور که در بیشتر موارد دیده می شود ، می توان هنگام تکرار پی در پی نت هایی که دارای چنگک می باشند مانند چنگ ، دولاچنگ و... آنها را بصورت گروهی نوشت. برای اینکار می بایست چنگکشان را حذف نموده و بوسیله خط یا خطوطی انتهای دم هایشان را بهم پیوست.

پس از یادگیری نام نت ها بر روی حامل ، تشخیص ارزش زمانی مختص به شکل هر نت و نحوه رعایت زمان بندی در اجرای هر نت می بایست تمریناتی جهت آشنایی و کسب مهارت در موارد یاد شده انجام گیرد...

[مصطفی شفیعی]

 تمرین های ارایه شده در این نوشته ، به کسب مهارت اولیه در شناسایی نام نت ها (نت خوانی) و همچنین ارزش زمانی هر نت تکیه دارد.

نخستین نت با عنوان First Step (نخستین گام) و ترکیبی از نت ها بر خطوط حامل و کمکی ، نشان دهنده نام هر نت بنا به کلید تعیین شده و محل جای گیری هر نت می باشد. در این تمرین توصیه می شود که نت ها با صدای بلند و با سرعت مناسبی خوانده شوند تا هر نت در یک زمان بندی مشخص اجرا گردد. این تمرین را تا هنگامی که در تشخیص سریع نت ها مسلط شوید ادامه دهید.

دومین نت با عنوان Keeping Time (کشش اصوات) ، نت های مختلف با ارزش های زمانی متفاوتی را ارایه می دهد که در نخستین گام می بایست بدون توجه به نام نت ها (از لحاظ جای گیری بر روی خطوط حامل) به اجرای ضربی آنها بپردازیم ، به بیان دیگر تنها زمان بندی نت ها را اجرا کنیم. بنابر این مقصود از اجرا ، تنها ضربه زدن دست بر روی میز برای هر نت می باشد.

در ابتدا از روش شمارش (برای مبتدیان) استفاده می نماییم ، بدینصورت که کوچکترین شکل نت از لحاظ ارزش زمانی را پیدا می کرده و با در نظر گرفتن تعداد ضرب در هر میزان* تعداد شمارش را مشخص خواهیم نمود همانطور که در تمرین خواهید دید هنگام شمارش ، هر شکل را با رعایت تعداد ضرب مختص همان شکل به صدا در می آوریم.

فرض می کنیم کوچکترین نت یک قطعه ، نت سیاه که دارای ارزش یک ضرب است بوده و تعداد ضرب در هر میزان 4 ضرب باشد. برای اجرا شروع به شمارش های منظم و نواختن نت ها می کنیم : یک ، دو ، سه ، چهار ، یک ، دو ، سه ، چهار...

در میزانی که چهار نت سیاه داشته باشیم ، با هر شمارش یک نت به صدا در خواهد آمد. برای اجرای نت سفید دو شمارش صبر می کنیم و برای نت گرد (چهار ضرب) چهار شمارش لحاظ می کنیم. این نحوه شمارش در صورت حضور نت چنگ یا کوچکتر از آن ناکارآمد خواهد بود ، لذا می بایست تقسیماتی را در شمارش ها لحاظ کنیم : یک ، و ، دو ، و ، سه ، و ، چهار ، و ، یک ، و ، دو ، و ، سه ، و ، چهار ، و...

با ورود 'و' در شمارش ها امکان شمارش چنگ مهیا می گردد. پس از انجام این تمرین و تسلط در رعایت زمان بندی نت ها می بایست این شمارش و زمان بندی را درونی کنید و در گام بعدی به جای ضربه زدن با دست ، نام هر نت را با صدای بلند بخوانید.

علاوه بر دو تمرین یاد شده و برای پرهیز از اشتباه ، یک فایل صوتی کم حجم (MIDI) از اجرای ضربی تمرین دو آماده کرده ایم که در دریافت نحوه اجرا کمک گر خواهد بود.

* میزان و ضرب از مفاهیم پایه تئوری موسیقی می باشد که در نوشته "خط در زبان موسیقی (3)" بیان خواهد گردید.

تمرین شماره 1 - First Step

تمرین شماره 2 - Keeping Time

سند صوتی از اجرای تمرین 2 - MIDI

[مصطفی شفیعی]

پیرو مطلب پیشین در باره رسم نت ها ، شایان ذکر است که امتداد دم در آنها بر حسب جایگیری نت بر روی حامل به طرف بالا یا پایین کشیده می شود. بطور معمول نت هایی که از خط سوم به بالا قرار گیرد ، به سمت پایین و نت های زیر خط سوم به سمت بالا کشیده می شود. این امر به دلیل تسهیل کار نویسنده و خواننده صورت می گیرد.

در آخرین نوشته از مفاهیم پایه خط در زبان موسیقی به بیان تعاریف و کاربرد های نقطه ، سکوت ، میزان و فاصله خواهیم پرداخت :

• نقطه

با توجه به ارزش زمانی هر یک از اشکال نت در می یابیم که هرکدام تنها قابل تقسیم به مضرب های زوجی چون 2 ، 4 ، 8 و... می باشند. در حالی که گاه لازم است یک ارزش زمانی به سه قسمت یا به سه ضرب تقسیم گردد. از اینرو با اضافه کردن علامت نقطه در سمت راست نت ، نصف ارزش زمانی نت را به آن خواهیم افزود. تعداد نقطه های هر نت می تواند بیشتر از یک عدد باشد با این بیان که نقطه دوم نصف ارزش زمانی افزوده شده توسط نقطه اول را به نت می افزاید.

• سکوت

سکوت در موسیقی و هنگام اجرای یک قطعه ، قطع شدن یا ساکت شدن لحظه ای صدا می باشد که معیار لحظه ای قطع شدن صوت نیز با تعریف دیرند و شکل نت ها از نظر ارزش زمانی همگام است. بعنوان مثال همچون نت سیاه ، سکوت سیاه نیز ارزش زمانی یک ضرب را به خود اختصاص خواهد داد. در سکوت ها نیز می توان جهت کنترل دیرند سکوت ، از نشانه نقطه استفاده نمود. سکوت ها نیز دارای اشکال مختلفی می باشند :

• میزان

تقسیمات مساوی یک قطعه (از نظر ضربی) که توسط خطوط عمودی بر خطوط حامل تمیز داده می شود میزان نام گرفته است. میزان عامل قوت و ضعف نت هنگام نت خوانی است. هنگام تمرین با مترونوم یا شمارش ضرب ها بوسیله دست یا پا زدن ، اولین ضرب هر میزان با قوت بلندتری شمارش می شود. نحوه نمایش میزان بصورت دو عدد (یک کسر) در کنار کلید قطعه می باشد که صورت کسر میزان (عدد بالایی) نشان دهنده تعداد ضرب یا شمارش در هر میزان و مخرج کسر میزان (عدد پایینی) نشان دهنده واحد ضرب یا شمارش است. مقصود از واحد ضرب ، تعداد تقسیمات نت گرد یا واحد است. بعنوان مثال کسر 4/3 برای میزان بیانگر شمارش سه ضرب با ارزش زمانی یک چهارم نت گرد (نت سیاه) می باشد.

• فاصله

فاصله در موسیقی بیانگر مسافت ، اختلاف سطح و یا نسبت زیر و بمی بین دو نت می باشد. فواصل بر دو نوع ساده و ترکیبی بوده و واحد اندازه گیری آن پرده است. بجز فاصله بین نت های (می و فا) و (سی و دو) که دارای فاصله نیم پرده هستند ، سایر فواصل نت های دنبال هم ، یک پرده ای می باشند. دانستن فواصل نیم پرده ای و یک پرده ای در نواختن سازها قابل تامل بوده و می بایست به نحوه اجراء این فواصل دقت نمود.
درجه فاصله - بعنوان مثال فاصله نت فا تا نت بعدی آن یعنی سُل درجه دو می باشد و یا فاصله نت فا تا اولین نت لا درجه سه می باشد و این افزایش درجه تا رسیدن به نت فا بعدی ادامه می یابد ، فاصله نت فا تا نت فا دوم درجه هشتم است که به این فاصله یک اُکتاو گفته می شود. هر فاصله ای که از یک اُکتاو تجاوز نکند فاصله ساده و در صورت گذشتن از یک اُکتاو فاصله ترکیبی نامیده می شود.